Legionella w instalacjach CWU – czego uczą nas badania, biofilm, VBNC i rzeczywiste instalacje?
Od biologii bakterii i temperatury wody przez biofilm, stagnację i cytometrię przepływową aż do rzeczywistej modernizacji rozbudowanej instalacji szpitalnej.
„U nas nie ma Legionelli”. To zdanie można uznać za wiarygodną informację dopiero wtedy, gdy wiemy: gdzie pobrano próbki, kiedy wykonano badania, jaką zastosowano metodę, jakie były temperatury w instalacji, jak pracowała cyrkulacja i co działo się w najbardziej odległych oraz najmniej użytkowanych punktach instalacji.
Legionella nie jest bowiem wyłącznie problemem temperatury wody. To zagadnienie obejmujące jednocześnie mikrobiologię, hydraulikę, wiek wody, stagnację, biofilm, osady, korozję, materiały, sposób przygotowania CWU oraz zachowanie użytkowników budynku.
Streszczenie
Bakterie z rodzaju Legionella, a szczególnie Legionella pneumophila, występują naturalnie w środowisku, ale w technicznych systemach wodnych mogą znaleźć warunki sprzyjające wzrostowi. WHO wskazuje temperaturę w zakresie 20–50°C, z optimum około 35°C, a także biofilm i wolno żyjące pierwotniaki jako ważne elementy ekologii Legionella [1].
ECDC wskazuje z kolei jako warunki sprzyjające wzrostowi m.in. temperaturę około 25–42°C, stagnację, nagromadzenie osadów oraz niewystarczający poziom środka dezynfekcyjnego [2].
W artykule zestawiamy aktualne dane WHO, ECDC, ISO, literaturę naukową dotyczącą VBNC i biofilmu, aktualne polskie wymagania z 2026 r. oraz doświadczenia z rzeczywistej modernizacji dużej instalacji szpitalnej.
Czy Legionella nadal jest problemem? Dane ECDC dla Europy
Choroba legionistów jest postacią zapalenia płuc wywoływaną przez bakterie z rodzaju Legionella. Najczęstszym czynnikiem etiologicznym jest Legionella pneumophila [1] [2].
Zakażenie jest związane przede wszystkim z inhalacją skażonego aerozolu wodnego. Dlatego znaczenie mają m.in. prysznice, instalacje ciepłej i zimnej wody, wieże chłodnicze, wanny spa, nawilżacze i inne urządzenia mogące wytwarzać aerozol [1].
Najnowszy dostępny roczny raport ECDC obejmujący rok 2024 pokazuje dalszy wzrost współczynnika zgłoszeń choroby legionistów w UE/EOG. W 2022 r. wynosił on 2,6 przypadku na 100 tys. mieszkańców, w 2023 r. 3,2, a w 2024 r. 3,4 [2] [3].
Co właściwie pokazują dane ECDC?
Są to dane nadzoru epidemiologicznego, a nie ranking „bezpieczeństwa instalacji” poszczególnych państw. Liczba zgłoszonych przypadków zależy także od diagnostyki, systemu raportowania i wykrywalności choroby. Dlatego różnic pomiędzy państwami nie należy interpretować wyłącznie jako różnic jakości ich instalacji wodnych.
W jakiej temperaturze rozwija się Legionella w instalacji CWU?
Temperatura jest jednym z podstawowych parametrów kontrolujących warunki wzrostu Legionella. WHO wskazuje, że bakterie mogą rozwijać się w systemach wodnych w zakresie około 20–50°C, przy optimum około 35°C [1].
ECDC w aktualnym raporcie epidemiologicznym wskazuje zakres 25–42°C jako warunki szczególnie sprzyjające wzrostowi Legionella [2]. Nie jest to sprzeczność: źródła opisują zakres biologicznego wzrostu i zakres szczególnie korzystnych warunków w nieco odmienny sposób.
Wykres 2. Opracowanie ECOPRIUS na podstawie WHO i ECDC. Grafika ma charakter poglądowy – zachowanie bakterii zależy również od czasu, biofilmu i warunków instalacji.
Temperatura CWU a ryzyko Legionella
WHO wskazuje jako jedną ze strategii kontroli utrzymywanie gorącej wody powyżej 50°C w instalacji, przy temperaturze co najmniej 60°C na wyjściu z urządzenia grzewczego, a zimnej wody poniżej 25°C, najlepiej poniżej 20°C [1].
W Polsce od czerwca 2026 r. aktualne rozporządzenie dotyczące jakości wody zaleca dla CWU co najmniej 55°C w każdym punkcie czerpalnym oraz nie mniej niż 60°C na wypływie z urządzeń do jej przygotowania [4].
Dlaczego zimna woda również może stać się problemem?
Projektant nie może patrzeć wyłącznie na CWU. Jeżeli przewód zimnej wody przebiega obok niezaizolowanych lub niewłaściwie izolowanych przewodów ciepłych, temperatura zimnej wody może wzrosnąć.
To samo może wystąpić przy małym poborze i długim czasie przebywania wody w instalacji. W analizowanym dalej obiekcie szpitalnym zimna woda miała około 14°C na wejściu, ale w części rozdzielczej instalacji odnotowano około 26°C.
Stagnacja wody i przewymiarowane instalacje CWU
Projektowe zapotrzebowanie nie jest tym samym co rzeczywisty profil użytkowania budynku. Hotel może mieć niewykorzystane pokoje, szpital może zmieniać funkcje pomieszczeń, a w obiekcie sportowym największe pobory mogą występować tylko przez krótki okres dnia.
Im większa objętość instalacji przy małym poborze, tym większy może być wiek wody. WHO wprost wskazuje ograniczanie stagnacji jako jeden z elementów kontroli Legionella [1].
Przewymiarowanie nie daje automatycznie większego bezpieczeństwa
Duża średnica oznacza dużą objętość wody. Jeżeli rzeczywisty przepływ jest niewielki, woda pozostaje w przewodzie dłużej. Dlatego instalację należy analizować na podstawie rzeczywistego profilu użytkowania, a nie tylko maksymalnego przepływu projektowego.
Co więcej, najnowsze badanie pilotażowe opublikowane w 2026 r. pokazało, że płukanie może szybko zmniejszyć ilość nagromadzonej biomasy planktonicznej, ale całkowita liczba bakterii po płukaniu lub użyciu prysznica wracała w doświadczeniu do wcześniejszych poziomów w ciągu 1–4 dni [9].
Nie oznacza to, że płukanie jest nieskuteczne. Pokazuje natomiast, że samo płukanie nie musi usuwać przyczyn biologicznych i hydraulicznych problemu.
Biofilm, osady i korozja – środowisko życia Legionella
Próbka wody pokazuje tylko część rzeczywistości. Znaczna część aktywności mikrobiologicznej instalacji związana jest z powierzchniami i biofilmem.
Biofilm może występować na rurach, wymiennikach, armaturze, uszczelkach, wężach prysznicowych, perlatorach i innych elementach mających kontakt z wodą. WHO wskazuje zarówno biofilm, jak i wolno żyjące pierwotniaki jako istotne elementy ekologii Legionella [1].
Ameby jako biologiczny gospodarz Legionella pneumophila
Legionella posiada niezwykle istotną z punktu widzenia higieny instalacji zdolność przetrwania i namnażania wewnątrz wolno żyjących pierwotniaków. WHO wskazuje, że bakterie mogą żyć jako pasożyty wewnątrz takich organizmów [1].
Nie należy więc upraszczać mechanizmu do stwierdzenia, że „Legionella żywi się amebami”. Bardziej poprawne jest stwierdzenie, że niektóre ameby mogą pełnić rolę gospodarza, w którego komórkach Legionella może przeżyć i namnażać się.
Jest również środowiskiem biologicznym.
Legionella a rury PP-R, stal nierdzewna i miedź
Odporność materiału na korozję nie oznacza automatycznie, że na jego powierzchni nie może powstać biofilm. Wpływ materiału jest złożony i zależy m.in. od temperatury, chemii wody, przepływu, środka dezynfekcyjnego i społeczności mikroorganizmów.
W badaniu opublikowanym w 2024 r. porównano w warunkach laboratoryjnych biofilm na stali nierdzewnej, PP-R i miedzi. Dla analizowanych biofilmów największą biomasę obserwowano na PP-R, a najmniejszą na miedzi [8].
Nie można jednak z tego wyprowadzać uniwersalnego hasła „PP-R powoduje Legionellę”. Inne badania pokazują, że wyniki silnie zależą od warunków eksperymentu, korozji, temperatury oraz czasu pracy systemu [10].
Najważniejszy wniosek materiałowy
Brak korozji elektrochemicznej tworzywa sztucznego nie oznacza braku biofilmu. Materiał jest tylko jednym z elementów całego ekosystemu instalacji.
Jak bada się Legionella? ISO 11731, hodowla i inne metody
ISO 11731:2017 opisuje metody hodowlane służące do izolowania Legionella i szacowania ich liczby w próbkach wody. Norma została ponownie potwierdzona w 2022 r. i pozostaje aktualna [5].
ISO zwraca jednocześnie uwagę, że nie wszystkie gatunki Legionella są hodowalne, a zatem metoda nie odzyskuje wszystkich bakterii należących do tego rodzaju [5].
JTK/CFU ≠ liczba wszystkich komórek
Wyniku hodowlanego wyrażonego jako JTK/CFU nie należy bezpośrednio porównywać z liczbą komórek wyznaczoną metodą cytometryczną lub molekularną. Metody te mierzą inne cechy badanej populacji.
Legionella VBNC – bakterie żywe, ale niehodowalne
Pod wpływem stresu środowiskowego część bakterii może przechodzić w stan określany jako VBNC – Viable But Non-Culturable. Komórka zachowuje pewne cechy żywotności, ale nie tworzy kolonii w standardowych warunkach hodowlanych.
Badania Cervero-Aragó i współautorów pokazały, że pod wpływem wysokiej temperatury utrata zdolności do wzrostu na podłożu może następować wcześniej niż zanik innych wskaźników żywotności [6].
Dezynfekcja termiczna Legionella – co naprawdę dzieje się w 70°C?
To jeden z najciekawszych fragmentów badań. W doświadczeniu Cervero-Aragó i wsp. całkowita utrata hodowalności L. pneumophila przy 70°C następowała w czasie krótszym niż 2 minuty.
Jednocześnie uzyskanie redukcji o 2 log komórek z zachowaną integralnością błony i wysoką aktywnością esterazową wymagało około 20 minut [6].
Oznacza to, że „brak kolonii” i „brak wszystkich komórek wykazujących cechy żywotności” nie są dokładnie tym samym pomiarem.
Co więcej, autorzy badania podkreślają, że długotrwałe utrzymywanie temperatury ≥60°C w centralnych częściach systemu ciepłej wody jest skuteczne nie tylko wobec hodowalnej L. pneumophila, ale w dłuższej perspektywie również wobec populacji VBNC [6].
Cytometria przepływowa a Legionella – dodatkowe okno diagnostyczne
Cytometria przepływowa umożliwia analizę bardzo dużej liczby komórek na podstawie ich właściwości optycznych i zastosowanych markerów. W odpowiednio opracowanych metodach może dostarczać informacji uzupełniających klasyczną hodowlę.
Legionella w szpitalu – kiedy problemem okazuje się cały system
Analizowany obiekt został otwarty w 1945 r. i był wielokrotnie rozbudowywany i modernizowany. Obsługiwał około 30 000 pacjentów rocznie.
Wraz z budynkiem przez dziesięciolecia rozwijała się jego instalacja wodna. Efektem były długie trasy, duże średnice, stara armatura, elementy ocynkowane, rozbudowana cyrkulacja oraz bardzo duża pojemność systemu przygotowania CWU.
W materiale wskazano m.in. pH około 7,4, przewodność około 670 µS/cm, twardość 28°fH, chlorki 43 mg/l, siarczany 160 mg/l oraz sód 28 mg/l.
W instalacji występowały korozja, rdza i awarie przewodów. Od 2012 r. problematyczne wyniki Legionella pojawiały się zarówno po stronie ciepłej, jak i zimnej wody. Intensywne płukanie nie doprowadziło do trwałego rozwiązania problemu.
Najpierw pomiar – dopiero później modernizacja
Zamiast natychmiast wymieniać urządzenia, zaczęto od pomiarów rzeczywistego zużycia. Rejestrowano przepływy zimnej i ciepłej wody centralnie oraz w poszczególnych częściach obiektu, a także temperatury cyrkulacji.
Pomiary pokazały brak spodziewanych bardzo wysokich jednoczesnych poborów CWU oraz zaskakująco niewielkie rzeczywiste zużycie.
3 km przewodów stały się 1,5 km
Przebudowa objęła rozprowadzenie zimnej i ciepłej wody oraz cyrkulację. Łączną długość sieci zmniejszono z około 3 km do 1,5 km.
Zmniejszono także średnice. Była to zasadnicza zmiana filozofii: instalacja miała odpowiadać rzeczywistemu zapotrzebowaniu, a nie historycznie narastającej strukturze przewodów.
25 000 litrów magazynowanej CWU zastąpiono przygotowaniem przepływowym
Stary system posiadał siedem zasobników po około 3500 litrów, czyli około 25 000 litrów magazynowanej podgrzanej wody użytkowej.
W nowej koncepcji zastosowano przygotowanie przepływowe oraz około 200-litrowy bufor po stronie energetycznej.
PRZED
7 × 3500 l
około 25 000 l magazynowanej CWU
główne rozprowadzenie DN80
PO
przygotowanie przepływowe
około 200 l bufora po stronie energii
główne rozprowadzenie DN32
zamiast magazynować dużą ilość podgrzanej wody pitnej, magazynujemy energię i przygotowujemy CWU w momencie rzeczywistego poboru.
Cyrkulacja CWU i monitoring temperatury – źródło to za mało
Przed modernizacją CWU opuszczała centralę z temperaturą około 61°C, podczas gdy na powrocie cyrkulacji obserwowano około 48°C.
To doskonały przykład, dlaczego pojedynczy termometr przy źródle nie opisuje warunków panujących w całym budynku.
Temperatura chwilowa to za mało
Informacja „w tej chwili mamy 58°C” jest przydatna. Jeszcze bardziej interesujące jest jednak pytanie: przez jak długi czas w ciągu doby dany obieg pozostawał poniżej wartości docelowej?
Historia temperatur pozwala dostrzegać problemy, których pojedynczy pomiar wykonany podczas przeglądu może w ogóle nie wykazać.
Dlaczego Legionella może powrócić po dezynfekcji?
Case study nie kończy się prostym stwierdzeniem „wykonano modernizację i problem zniknął”. To właśnie czyni ten materiał szczególnie wartościowym.
W punkcie poboru charakteryzującym się długą stagnacją po działaniu dezynfekcyjnym obserwowano silny spadek liczby wykrywanych komórek. Po 17 dniach ponownie obserwowano wyraźny wzrost.
Jeżeli pozostawimy przyczynę, warunki do ponownej kolonizacji nadal mogą istnieć.
Legionella w Polsce – wymagania prawne obowiązujące w 2026 r.
Od 24 czerwca 2026 r. obowiązuje nowe Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 22 maja 2026 r. w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi [4].
W odniesieniu do CWU rozporządzenie zawiera m.in. zalecenie co najmniej 55°C w każdym punkcie czerpalnym oraz co najmniej 60°C na wypływie z urządzenia do przygotowania CWU [4].
| Wynik Legionella | Poziom | Przykładowe wymagane działanie wg rozporządzenia |
|---|---|---|
| <1000 jtk/l* | Niski | Kontrola parametrów operacyjnych i dalszy monitoring. |
| ≥1000 do <10 000 jtk/l* | Średni | Przegląd techniczny systemu i parametrów operacyjnych; w zależności od wyniku dalsze działania kontrolne. |
| ≥10 000 do <100 000 jtk/l* | Wysoki | Wyłączenie pryszniców i urządzeń wytwarzających aerozol, kontrola ryzyka, czyszczenie i dezynfekcja, ograniczenie stagnacji. |
| ≥100 000 jtk/l* | Bardzo wysoki | Działania jak wyżej w trybie natychmiastowym. |
* Tabela przedstawia podstawowy ciąg wartości z załącznika nr 5 Rozporządzenia Ministra Zdrowia z 22 maja 2026 r. Rozporządzenie zawiera również odrębne wartości i zasady dla określonych obiektów/pacjentów szczególnego ryzyka. Przy ocenie konkretnego obiektu należy korzystać z pełnego tekstu aktu prawnego.
Polskie Warunki Techniczne
Niezależnie od powyższego §120 Warunków Technicznych wymaga, aby instalacja CWU umożliwiała uzyskanie w punktach czerpalnych temperatury 55–60°C oraz umożliwiała dezynfekcję, w tym termiczną, przy możliwości uzyskania w punktach czerpalnych 70–80°C [7].
Kamień, korozja i biofilm – gdzie znajduje się miejsce PermaTrade?
Ochrona przed osadami i korozją nie zastępuje temperatury, hydrauliki, prawidłowej cyrkulacji ani kontroli mikrobiologicznej. Jest jednak kolejną warstwą zarządzania stanem fizycznym powierzchni instalacji.
Produkty korozji, osady i nierówności powierzchni mogą zwiększać złożoność środowiska, w którym rozwija się biofilm. Dlatego ograniczanie problemów kamienia i korozji należy rozpatrywać jako część kompleksowej ochrony instalacji, a nie jako samodzielną „metodę na Legionellę”.
System świeżowodny Varmeco – magazynować wodę czy magazynować energię?
Case study prowadzi do jednego z najważniejszych pytań w projektowaniu nowoczesnych systemów CWU: czy musimy magazynować dużą ilość podgrzanej wody pitnej?
W systemie świeżowodnym energia może być magazynowana w buforze po stronie grzewczej, natomiast woda użytkowa jest podgrzewana przepływowo dopiero w chwili poboru.
Taka architektura ogranicza objętość magazynowanej podgrzanej wody użytkowej. Nie oznacza jednak, że samo zastosowanie stacji świeżowodnej „usuwa Legionellę”. Nadal pozostają przewody, punkty poboru, cyrkulacja, temperatura, stagnacja, materiały i biofilm.
Varmeco Vario fresh-nova
Pełny opis zasady działania, wariantów i przykładów instalacji znajduje się w naszym opracowaniu technicznym:
Pompa ciepła, Legionella i eXm – jak pogodzić higienę z wysokim COP?
W tym miejscu spotykają się higiena i energetyka. Pompa ciepła osiąga korzystniejszą efektywność, gdy nie musi stale produkować ciepła na bardzo wysokim poziomie temperatury.
CWU ma natomiast własne wymagania temperaturowe. Rozwiązaniem systemowym może być rozdzielenie poziomów: podstawowe źródło pracuje w korzystnym zakresie, a dodatkowy stopień podnosi temperaturę tam, gdzie jest ona rzeczywiście potrzebna.
Maszyna egzergertyczna eXm
W rozwiązaniach Varmeco funkcję takiego dodatkowego stopnia temperaturowego może pełnić eXm. Dzięki temu system pompy ciepła można analizować nie jako jedno źródło zmuszane do pracy na najwyższej temperaturze, lecz jako układ wykorzystujący różne poziomy energii i egzergii.
→ eXm – maszyna egzergertyczna, pompy ciepła i wykorzystanie ciepła odpadowego
Powiązane opracowania ECOPRIUS – CWU, Legionella i higiena instalacji
Jak ograniczyć ryzyko Legionella? Sześć warstw bezpieczeństwa
1. Woda
Temperatura, chemia wody, twardość, przewodność, chlorki i parametry wody zasilającej.
2. Powierzchnie
Materiały, korozja, osady, kamień, biofilm i stan techniczny armatury.
3. Hydraulika
Średnice, objętość, przepływy, stagnacja i rzeczywisty profil poboru.
4. Przygotowanie CWU
Magazynowanie wody lub energii, wymienniki i sposób przygotowania CWU.
5. Temperatura
Źródło, cyrkulacja, punkty poboru, zimna woda oraz historia temperatur.
6. Monitoring
BMS, trendy temperatury, badania laboratoryjne, punkty poboru i okresowa ocena ryzyka.
Jest problemem całego ekosystemu instalacji.
Legionella w instalacji CWU – najczęściej zadawane pytania
W jakiej temperaturze rozwija się Legionella?
Czy Legionella może występować w zimnej wodzie?
Czy 60°C zabija Legionellę?
Czy dezynfekcja termiczna w 70°C usuwa Legionellę?
Czy biofilm może występować w rurach PP-R?
Czy system świeżowodny eliminuje Legionellę?
Czy samo badanie próbki wystarcza do oceny instalacji?
„U nas nie ma Legionelli”. Czy na pewno?
W kolejnym opracowaniu przejdziemy przez istniejącą instalację krok po kroku: średnice przewodów, martwe odcinki, stagnację, cyrkulację, temperaturę zimnej i ciepłej wody, osady, korozję, biofilm, punkty poboru oraz monitoring.
To będzie praktyczne przejście od badań naukowych do technicznego audytu instalacji CWU i oceny ryzyka Legionella.
Część II – Czy Twoja instalacja wymaga audytu? →Bibliografia i źródła
- World Health Organization (WHO). Legionellosis. Informacje dotyczące temperatury, biofilmu, pierwotniaków, transmisji i metod kontroli. Źródło online →
- European Centre for Disease Prevention and Control. Legionnaires’ disease – Annual Epidemiological Report for 2024. Stockholm: ECDC; 2026. Źródło online →
- European Centre for Disease Prevention and Control. Legionnaires’ disease – Annual Epidemiological Report for 2023. ECDC; 2026. Źródło online →
- Minister Zdrowia. Rozporządzenie z dnia 22 maja 2026 r. w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi, Dz.U. 2026 poz. 748. ELI – tekst aktu →
- International Organization for Standardization. ISO 11731:2017 – Water quality — Enumeration of Legionella. Edition 2; norma potwierdzona w 2022 r. ISO →
- Cervero-Aragó S., Schrammel B., Dietersdorfer E., Sommer R., Lück C., Walochnik J., Kirschner A. Viability and infectivity of viable but nonculturable Legionella pneumophila strains induced at high temperatures. Water Research. 2019;158:268–279. DOI: 10.1016/j.watres.2019.04.009. PubMed →
- Minister Infrastruktury. Warunki techniczne, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie – §120 dotyczący instalacji CWU. ELI →
- Shan L. i wsp. Effect of household pipe materials on formation and chlorine resistance of the early-stage biofilm: various interspecific interactions exhibited by the same microbial biofilm in different pipe materials. Archives of Microbiology. 2024;206:295. PubMed →
- Waak M. i wsp. Flushing as a Control Measure for Legionella spp.: Impacts of Water Age, Chloramine Disinfection, and Elevated Temperature. 2026. Pełny tekst →
- van der Kooij D. i wsp. Biofilm formation and multiplication of Legionella in a model warm water system with pipes of copper, stainless steel and cross-linked polyethylene. Water Research. PubMed →
- Rühling K. TU Dresden, Professur für Gebäudeenergietechnik und Wärmeversorgung. Energieeffizienz und Hygiene in der Trinkwasserinstallation – Neue Erkenntnisse zum Thema Legionellen. TGA-Kongress, 29.01.2021. Opracowania wykorzystane jako podstawa kontekstowa grafiki temperatur i zagadnień higieny instalacji.
- Kytos / rqmicro AG. Dane pomiarowe i dokumentacja analizowanego przypadku modernizacji instalacji szpitalnej wykorzystane w rys. 6–15. Grafiki w artykule zostały opracowane redakcyjnie przez ECOPRIUS na podstawie danych źródłowych; wyniki cytometryczne nie są bezpośrednio równoważne wynikom hodowlanym JTK/CFU.
Nota metodologiczna: wyniki hodowlane JTK/CFU oraz wyniki cytometryczne, molekularne lub wyrażone jako liczba komórek nie są bezpośrednio wymienne. Interpretacja zawsze wymaga uwzględnienia zastosowanej metody.
Stan prawny i danych: wrzesień 2026 r. Przy wykorzystaniu artykułu do projektowania, eksploatacji lub oceny konkretnego obiektu należy sprawdzić aktualne brzmienie przepisów oraz wymagania właściwego organu.